O IGFAE participa no congreso Invisibles 26, que trae á Coruña ao Nobel Takaaki Kajita na semana da eclipse total de Sol

Ao redor do 12 de agosto, con motivo da eclipse total de Sol que se poderá ver en boa parte de Galicia, sucédense os eventos científicos e divulgativos. Unha das citas salientables será o congreso internacional Invisibles 26, un encontro que xirará arredor da investigación sobre os elementos máis descoñecidos do universo, como os neutrinos ou a materia escura. A cita, que se celebrará do 10 ao 14 de agosto na sede de Afundación, no centro da Coruña, contará cun invitado salientable: Takaaki Kajita, Nobel de Física en 2015, ofrecerá a conferencia inaugural, na mañá do luns 10.

Kajita, descubridor das oscilacións de neutrinos, foi un dos promotores dos experimentos Super-Kamiokande e Hyper-Kamiokande, desenvolvidos no Xapón, que buscan entender mellor a natureza destas fuxidías partículas. O IGFAE, a través de José Ángel Hernando Morata, Pablo Fernández Menéndez (investigador Ramón e Cajal), e Diego Costas Rodríguez (estudante de doutoramento), traballa en ambos os proxectos.

Invisibles 26 reunirá durante toda a semana a algúns dos referentes científicos no estudo dos neutrinos, como Francis Halzen (líder do experimento IceCube). O congreso enmárcase no proxecto europeo ASYMMETRY, financiado polo programa Marie Skłodowska-Curie Staff Exchange da Unión Europea, co obxectivo de fomentar a colaboración internacional, intersectorial e interdisciplinar en investigación e innovación mediante o intercambio temporal de persoal investigador. O investigador do IGFAE José Ángel Hernando Morata forma parte do comité organizador local.

O IGFAE en Hyper-Kamiokande

Desde hai anos, persoal do IGFAE participa en diversos proxectos para a detección de neutrinos, como NEXT (no Laboratorio Subterráneo de Canfranc, no Pirineo Aragonés), ou HERON, un observatorio proxectado en Arxentina, e que recibiu financiamento do programa Synergy Grant do European Research Council. Outro dos proxectos futuros é o de Hyper-Kamiokande (Hyper-K), que será o maior experimento subterráneo ata a data para o estudo dos neutrinos.

Hyper-K sucederá a Kamiokande (1983-1996) e Super-Kamiokande (1996-actualidade), dous experimentos co mesmo propósito que funcionaron durante as últimas décadas, e que achegaron grandes fitos na física de neutrinos. Entre outros recoñecementos, os achados aquí realizados foron recoñecidos cos premios Nobel de Física en 2002 (Masatoshi Koshiba) e 2015 (Takaaki Kajita).

O elemento máis salientable é un enorme tanque subterráneo de 68 metros de diámetro e 71 de altura —tan alto como as torres da Praza do Obradoiro e case tan ancho como a nave da Catedral de Santiago—, que se encherá con 260.000 toneladas de auga ultrapura. As paredes estarán cubertas por máis de 20.000 tubos fotomultiplicadores, capaces de detectar a luz que emitirían os neutrinos ao interactuar coas moléculas de auga.

Grazas ao seu maior tamaño e sensibilidade, Hyper-K obterá un gran volume de datos que permitirá a medida moi precisa das características dos neutrinos e da súa importancia na descrición do universo que nos rodea. Espérase que Hyper-K permita detectar un maior número de neutrinos e obter datos moito máis precisos, entre os que destaca a posible observación da violación CP nestas partículas. O inicio da toma de datos está previsto para 2028.

O equipo do IGFAE encargarase, en concreto, da construción de fontes radioactivas de calibración, do desenvolvemento de algoritmos de reconstrución e de redes neurais para a análise de sucesos, do estudo das oscilacións dos neutrinos atmosféricos, da detección de neutrinos procedentes de supernovas e da procura de física máis aló do modelo estándar.

“Os neutrinos son unha peza clave para entender a natureza ao seu nivel máis fundamental”, explica Pablo Fernández. “Aínda que son moi abundantes, a súa débil interacción coa materia fai que os detectores teñan que ser xigantescos e operar durante moitos anos. Tras tres décadas de experiencia e bos resultados con Super-Kamiokande, descubrimos algunhas das propiedades destas partículas e sentado as bases do ambicioso proxecto Hyper-Kamiokande, que permitirá medir con precisión as súas propiedades e potencialmente explicar por que o universo actual está feito de materia e non de antimateria”.

Sobre o IGFAE

O Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE) naceu en 1999 co obxectivo de coordinar e fomentar a investigación científica e técnica nos campos da Física de Alta Enerxía, Partículas e Nuclear, e áreas relacionadas como a Astrofísica, a Física Médica ou a Instrumentación. Acolle a arredor de 140 persoas que participan en grandes instalacións experimentais como o CERN, o Observatorio Pierre Auger, LIGO ou GSI/FAIR, entre outras.

O centro foi recoñecido en dúas ocasións (2017 e 2023) como Unidade de Excelencia María de Maeztu por parte da Axencia Estatal de Investigación do Goberno de España. Tamén forma parte da rede CIGUS da Xunta de Galicia, que acredita a calidade e o impacto da súa investigación. Está cofinanciado pola Unión Europea a través do Programa Galicia Feder 2021-2027.