Ao redor do 12 de agosto, con motivo da eclipse total de Sol que se poderá ver en boa parte de Galicia, sucédense os eventos científicos e divulgativos. Unha das citas salientables será o congreso internacional Invisibles 26, un encontro que xirará arredor da investigación sobre os elementos máis descoñecidos do universo, como os neutrinos ou a materia escura. A cita, que se celebrará do 10 ao 14 de agosto na sede de Afundación, no centro da Coruña, contará cun invitado salientable: Takaaki Kajita, Nobel de Física en 2015, ofrecerá a conferencia inaugural, na mañá do luns 10.
Kajita, descubridor das oscilacións de neutrinos, foi un dos promotores dos experimentos Super-Kamiokande e Hyper-Kamiokande, desenvolvidos no Xapón, que buscan entender mellor a natureza destas fuxidías partículas. O IGFAE, a través de José Ángel Hernando Morata, Pablo Fernández Menéndez (investigador Ramón e Cajal), e Diego Costas Rodríguez (estudante de doutoramento), traballa en ambos os proxectos.
Invisibles 26 reunirá durante toda a semana a algúns dos referentes científicos no estudo dos neutrinos, como Francis Halzen (líder do experimento IceCube). O congreso enmárcase no proxecto europeo ASYMMETRY, financiado polo programa Marie Skłodowska-Curie Staff Exchange da Unión Europea, co obxectivo de fomentar a colaboración internacional, intersectorial e interdisciplinar en investigación e innovación mediante o intercambio temporal de persoal investigador. O investigador do IGFAE José Ángel Hernando Morata forma parte do comité organizador local.
O IGFAE en Hyper-Kamiokande
Desde hai anos, persoal do IGFAE participa en diversos proxectos para a detección de neutrinos, como NEXT (no Laboratorio Subterráneo de Canfranc, no Pirineo Aragonés), ou HERON, un observatorio proxectado en Arxentina, e que recibiu financiamento do programa Synergy Grant do European Research Council. Outro dos proxectos futuros é o de Hyper-Kamiokande (Hyper-K), que será o maior experimento subterráneo ata a data para o estudo dos neutrinos.
Hyper-K sucederá a Kamiokande (1983-1996) e Super-Kamiokande (1996-actualidade), dous experimentos co mesmo propósito que funcionaron durante as últimas décadas, e que achegaron grandes fitos na física de neutrinos. Entre outros recoñecementos, os achados aquí realizados foron recoñecidos cos premios Nobel de Física en 2002 (Masatoshi Koshiba) e 2015 (Takaaki Kajita).
O elemento máis salientable é un enorme tanque subterráneo de 68 metros de diámetro e 71 de altura —tan alto como as torres da Praza do Obradoiro e case tan ancho como a nave da Catedral de Santiago—, que se encherá con 260.000 toneladas de auga ultrapura. As paredes estarán cubertas por máis de 20.000 tubos fotomultiplicadores, capaces de detectar a luz que emitirían os neutrinos ao interactuar coas moléculas de auga.
Grazas ao seu maior tamaño e sensibilidade, Hyper-K obterá un gran volume de datos que permitirá a medida moi precisa das características dos neutrinos e da súa importancia na descrición do universo que nos rodea. Espérase que Hyper-K permita detectar un maior número de neutrinos e obter datos moito máis precisos, entre os que destaca a posible observación da violación CP nestas partículas. O inicio da toma de datos está previsto para 2028.
O equipo do IGFAE encargarase, en concreto, da construción de fontes radioactivas de calibración, do desenvolvemento de algoritmos de reconstrución e de redes neurais para a análise de sucesos, do estudo das oscilacións dos neutrinos atmosféricos, da detección de neutrinos procedentes de supernovas e da procura de física máis aló do modelo estándar.
“Os neutrinos son unha peza clave para entender a natureza ao seu nivel máis fundamental”, explica Pablo Fernández. “Aínda que son moi abundantes, a súa débil interacción coa materia fai que os detectores teñan que ser xigantescos e operar durante moitos anos. Tras tres décadas de experiencia e bos resultados con Super-Kamiokande, descubrimos algunhas das propiedades destas partículas e sentado as bases do ambicioso proxecto Hyper-Kamiokande, que permitirá medir con precisión as súas propiedades e potencialmente explicar por que o universo actual está feito de materia e non de antimateria”.
